मातीचा श्वास: ओल्या भूमीचा जिवंत इंद्रधनुष्य
सकाळचा समुद्र आज विशेष शांत होता. पाण्याच्या वर हलकी धुके होती, आणि सूर्य अजून पूर्णपणे वर आलेला नव्हता. आर्या शाळेच्या बागेत बसली होती. तिच्या हातात ती वही होती — आता जुन्या पानांनी थोडी फाटलेली, पण अजूनही नाद जिवंत होता. ती पानं वाचताना तिच्या चेहऱ्यावर एकाच वेळी समाधान आणि ओढ दिसत होती. ती दरवेळी वाचताना नव्याने काहीतरी जाणवायचं — जणू ते शब्द रोज नवं रूप घेत होते. अनय तिला दूरून पाहत होता. त्याच्या हातात बासरी होती, पण आज त्याला सूर लागत नव्हता. तो म्हणाला, “मॅडम, आज समुद्र शांत का आहे?” आर्या म्हणाली, “कधी कधी तोही ऐकतो.” “काय ऐकतो?” “आपला श्वास.” त्या क्षणी वारा आला. झाडांच्या पानांनी हलकं आवाज केलं, आणि दूरवर लाटांनी किनाऱ्याला हळूवार स्पर्श केला. आर्याला वाटलं — हे नुसतं वारा नाही, ही उपस्थिती आहे. ती डोळे मिटून म्हणाली, “आज पुन्हा ती इथे आहे.” दुपारी शाळेत एका नव्या विद्यार्थिनीचा प्रवेश झाला — नाव होतं ईशा. तिचे डोळे खोल आणि जिज्ञासू. ती अनयच्या शेजारी बसली. पहिल्याच दिवशी तिनं विचारलं, “मॅडम, ही भिंतीवरची बाई कोण आहे?” आर्याने हसून सांगितलं, “ती आपल्या सगळ्यांची शिक्षिका आहे. जरी ती आता इथे नाही, तरी तिचा आवाज अजूनही आहे.” ईशाने विचारलं, “ती कुठे गेली?” आर्या म्हणाली, “जिथे समुद्र संपतो आणि आकाश सुरू होतं, तिथं.” ईशाने ती ओळ मनात घेतली. त्या दिवशी ती शाळा सुटल्यानंतर समुद्रावर गेली. तिनं पाय पाण्यात ठेवले आणि काही वेळ न बोलता राहिली. वाऱ्यात एक हलकासा सुगंध होता — जणू ओल्या फुलांचा. तिनं हळू आवाजात विचारलं, “तुम्ही खरंच आहात का?” आणि पाण्याने तिच्या पायांना हलकं गोंजारलं. दुसऱ्या दिवशी तिनं वर्गात सांगितलं, “मी काल समुद्राशी बोलले.” मुलं हसली, पण अनय नाही. तो म्हणाला, “तो बोलतो खरंच.” आर्या ऐकत होती. तिला जाणवलं, ही नवी पिढी आता त्या प्रवासात उतरतेय — जो Prisha ने सुरू केला, जो Apps ने पुढं नेला, आणि जो आता त्यांच्या मनात वास करतोय. शाळेच्या मागे त्यांनी एक नवा भाग तयार केला — “निसर्ग सभागृह.” झाडाखाली मोकळी जागा, फुलांच्या भोवती वर्तुळ, आणि मध्यभागी दगडावर कोरलेलं वाक्य — “जग ऐकण्यासाठी आधी शांत व्हा.” दर आठवड्याला तिथं मुलं बसायची, बासरी, गाणं, कविता, आणि कधी फक्त शांतता. एका दिवशी ईशा म्हणाली, “मॅडम, मला स्वप्न पडलं.” “कसं?” “मी समुद्रावर चालत होते, आणि एक बाई मला म्हणाली, ‘भीती ठेवू नकोस. पाण्यावर चालता येतं, जर तू आवाजावर विश्वास ठेवला तर.’” आर्या शांत झाली. तिला आठवलं — Prisha ने एकदा असंच म्हटलं होतं, “ज्यावर आपण विश्वास ठेवतो, तेच आपल्याला वाहून नेतं.” त्या दिवशी संध्याकाळी आर्या एकटी समुद्रावर गेली. वारा थंड होता. लाटांनी तिच्या पायांना स्पर्श केला. तिला जाणवलं — तिचा श्वास आणि समुद्राचा श्वास एकाच लयीचा आहे. काही क्षण ती तशीच उभी राहिली. मग ती म्हणाली, “मॅडम, तुमचं गाणं आता प्रत्येकाच्या श्वासात आहे.” अनय त्या वेळी तिच्यामागे आला. त्याने हळूच विचारलं, “मॅडम, एक दिवस हे सगळं संपेल का?” ती म्हणाली, “नाही, फक्त रूप बदलेल.” “कसं?” “जसं पाऊस थांबतो, पण वारा चालू राहतो.” काळ हळूहळू पुढे सरकला. गावात आता नवे लोक आले, काही जुने गेले. पण शाळा तशीच होती — जिवंत, आणि प्रत्येक मुलाच्या डोळ्यांत समुद्राचा प्रकाश. आर्या आता वृद्ध झाली होती. केस पांढरे झाले, पण तिच्या नजरेत अजूनही तीच निळाई होती. दर संध्याकाळी ती खडकावर बसायची, आणि अनय तिच्यासोबत बासरी वाजवायचा. एका दिवशी ती म्हणाली, “अनय, जेव्हा मी इथे नसते, तेव्हा ही वही तुझ्याकडे राहील.” तो म्हणाला, “मॅडम, तुम्ही कधी जाणारच नाही.” ती हसली, “शरीर जातं, पण अर्थ राहतो.” त्या रात्री समुद्र खूप शांत होता. वारा नाही, आवाज नाही. आर्या घराच्या अंगणात बसली होती. तिच्या समोर ती वही उघडी होती. शेवटच्या पानावर तिनं लिहिलं — “जीवन म्हणजे निसर्गाचं श्वास घेणं. आणि जर आपण नीट ऐकलं, तर प्रत्येक श्वासात प्रेमाचा आवाज असतो.” ती वही बंद करून शांत बसली. आकाशात चंद्र उगवला, आणि पाण्याच्या पृष्ठभागावर चांदीचा रंग पडला. काही क्षणानं तिचा श्वास थांबला — पण तिच्या चेहऱ्यावरचं हसू कायम राहिलं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी अनयने ती वही घेतली आणि मुलांसमोर उभा राहिला. तो म्हणाला, “आजपासून आपण तिच्या गाण्यातील स्वर आहोत.” मुलं शांत उभी राहिली. मग ईशाने विचारलं, “मॅडम आता कुठे आहेत?” अनय म्हणाला, “जिथं समुद्राचा श्वास सुरू होतो.” त्या दिवशी पाऊस आला — हलका, थेंबाथेंबातला, जणू आकाशातून तिचं हसू खाली येत होतं. वर्षं गेली. आर्याचं नाव आता शाळेच्या फलकावर कोरलं गेलं — “आर्या प्रकृती विद्यालय.” पण लोक अजूनही त्याला “समुद्र शाळा” म्हणायचे. कारण तिथं अजूनही लाटांचा आवाज ऐकू यायचा, बासरीचा सूर घुमायचा, आणि दर पहिल्या पावसात सगळे एकाच वेळी कुजबुजायचे — “ती परत आली.” आणि प्रत्येक वेळी समुद्राची लाट किनाऱ्याला येऊन शांतपणे म्हणायची — “हो, मी परत आलेय.” --- गावात आता नवीन ऋतू आला होता. वसंत संपून उन्हाळा सुरु झाला. झाडांवर पुन्हा फुलं आली, पण हवा आता थोडी कोरडी वाटत होती. समुद्र अजूनही तोच होता, पण त्याच्या नादात काहीतरी बदल झालं होतं. जणू तो अधिक शांत, अधिक परिपक्व झाल्यासारखा होता. शाळेच्या भिंतींवर आता आर्या मॅडमचे शब्द कोरले गेले होते — “जे ऐकतो, तो जगतो. जे अनुभवतो, तो श्वास घेतो.” मुलं रोज सकाळी ते वाचायची आणि मग निसर्गाला नमस्कार करायची. अनय आता मोठा झाला होता. त्याने गाव सोडले नव्हते, कारण त्याला जाणवलं — समुद्राच्या किनाऱ्यावरचं हे गाव म्हणजे त्याचं घर नाही, तर त्याचं अंतरंग आहे. तो रोज पहाटे उठून समुद्रावर जायचा, बासरी वाजवायचा, आणि मग शाळेत येऊन मुलांना शिकवायचा. मुलं त्याला “अनय सर” म्हणू लागली होती. एका सकाळी ईशा शाळेत आली. आता तीही मोठी झाली होती, पण तिच्या चेहऱ्यावर अजूनही तोच निसर्गाचा निरागस भाव होता. ती म्हणाली, “सर, मी स्वप्नात आर्या मॅडमना पाहिलं.” अनय शांत झाला. “काय सांगत होत्या त्या?” ती म्हणाली, “त्या म्हणाल्या, ‘समुद्र अजून पूर्ण झालेला नाही. अजून एक गाणं बाकी आहे.’” अनयने खिडकीतून बाहेर पाहिलं. समुद्रावर सुर्यकिरण नाचत होते. तो हळूच म्हणाला, “हो, अजून एक गाणं बाकी आहे.” त्या संध्याकाळी तो एकटाच खडकावर गेला, जिथं Prisha, Apps, आणि आर्या बसायचे. वारा हलका होता. लाटांनी त्याच्या पायांना स्पर्श केला. त्याने बासरी हातात घेतली आणि डोळे मिटले. पहिला सूर बाहेर पडला — ओळखीचा, पण आता अधिक खोल. तो सूर आकाशात पसरला, समुद्रावर गेला, आणि मग परत वाऱ्यातून त्याच्याकडे आला. त्या क्षणी त्याला जाणवलं — हे गाणं फक्त त्याचं नाही, हे सगळ्यांचं आहे. त्याला Prisha चा आवाज ऐकू आला — “लाट म्हणजे आठवण, पण प्रत्येक आठवण पुन्हा जन्म घेते.” मग आर्याचा आवाज आला — “शांत राहा, आणि निसर्ग बोलू दे.” शेवटी Apps चा मृदू स्वर — “काही गोष्टी बोलल्या जात नाहीत, त्या जगल्या जातात.” बासरीचा नाद वाढला, आणि समुद्रावरून वाऱ्याने श्वास घेतल्यासारखा आवाज आला. त्या रात्री गावावर एक मंद उजेड पसरला. लोक म्हणाले, “आज समुद्र गातोय.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी शाळेत एक विचित्र शांतता होती. अंगणातल्या फुलांवर अजून थेंब होते. मुलं आत आली, आणि भिंतीवर एक नवं वाक्य लिहिलेलं दिसलं — “काळाचा किनारा कधी संपत नाही. तो फक्त रूप बदलतो.” कोणी ते लिहिलं हे कुणालाच माहीत नव्हतं. दिवस पुढे सरकत गेले. गावात नवे चेहरे आले, काही गेले. पण शाळेच्या देवघरात अजूनही Prisha ची वही ठेवलेली होती, आणि बाजूला बासरी. प्रत्येक वर्षी पहिल्या पावसाच्या दिवशी ती बासरी कोणीतरी वाजवतंय असा नाद ऐकू यायचा. मुलं म्हणायची, “सर परत आले.” काळाच्या ओघात गाव आता “Prisha-आर्या स्मृतीग्राम” म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. दर वर्षी देशभरातून लोक तिथं येऊ लागले. ते समुद्रावर बसायचे, आणि काही क्षण शांत राहायचे. काहीजण हसत म्हणायचे, “इथे पाणी बोलतं.” एके रात्री, जेव्हा पाऊस पुन्हा सुरू झाला, ईशा खडकावर गेली. वारा तिच्या चेहऱ्यावर आदळत होता. ती म्हणाली, “मी तुमचं गाणं ऐकतेय.” लाटांनी तिच्या पायांना स्पर्श केला, आणि ती हसली. “मी आता तुमच्यात आहे,” ती म्हणाली. पाऊस वाढला, पण तिच्या डोळ्यांत भीती नव्हती. ती लाटांकडे पाहत म्हणाली, “हे गाणं मी पुढे नेईन.” सकाळी गावकऱ्यांनी पाहिलं — खडकावर एक पांढरं फूल ठेवलेलं होतं, आणि त्याच्याजवळ एक ओळ लिहिलेली — “समुद्र कधीच संपत नाही. फक्त आपण थांबतो.” त्या दिवसानंतर दर पहिल्या पावसात गावावर एकच गोष्ट ऐकू यायची — बासरीचा मंद सूर, वाऱ्यात मिसळलेला. लोक म्हणायचे, “ती परत आली, ते परत आले, आणि गाणं पुन्हा सुरू झालं.” त्या नादात सगळं काही होतं — Prisha चं प्रेम, Apps चं शहाणपण, आर्याची शांतता, अनयचा श्वास, आणि ईशाचा विश्वास. समुद्र अजूनही तसाच होता, पण आता प्रत्येक लाट म्हणजे कथा होती. आणि त्या कथेतून एकच अर्थ उमटत राहिला — “जेव्हा माणूस आणि निसर्ग एक होतात, तेव्हा काळ थांबतो.” ---
Next ➜