📖 Apps आणि Prisha — भाग 3

कथा — भाग 3

सकाळच्या वाऱ्यात नारळाची पानं हलक्या आवाजात डोलत होती. समुद्र शांत होता, आणि त्यावर पहाटेचं सोनेरी प्रकाश पडलेला. Apps अंगणात बसला होता, चहाचा कप हातात घेऊन, आणि दूर समुद्राकडे पाहत होता. घरातून Prisha चा आवाज आला, “Apps, Prerna ला उठव, शाळेला जायचंय ना!” त्याने हसत उत्तर दिलं, “अगं, ती अजून बाळ आहे, झोपू दे थोडं.” Prerna आता दहा वर्षांची झाली होती. तिच्या डोळ्यांत तोच चमक, तीच जिद्द. ती उठून आली, केस विस्कटलेले, डोळे अर्धवट उघडे. “बाबा, अजून पाच मिनिटं…” Apps ने तिच्या गालावर हलकं थोपटलं, “तुझी आई रागावेल, उठ ग.” ती हसली, “तू आहेस ना माझ्या बाजूला!” Prisha बाहेर आली, ओठांवर हलकं हसू. “बाबा-मुलगी दोघं एकाच टीमचे आहात नेहमी.” ती तिन्हींची सकाळ असंच गोडपणे सुरू व्हायची — साधं, शांत, पण पूर्ण. Apps & Prisha Homemade आता एक प्रसिद्ध ब्रँड झाला होता. गावातला छोटा व्यवसाय आता संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध होता. पण दोघं अजूनही साधं आयुष्य जगत होते. Apps गावात उत्पादन बघायचा, तर Prisha ऑनलाइन ऑर्डर्स, मार्केटिंग, आणि शहरातील डिलिव्हरी सांभाळायची. Prerna शाळेनंतर दुकानात यायची, आणि “माझं पॅकिंग मी करणार!” म्हणून गोड गोंधळ करायची. एक दिवस Prisha ला मुंबईहून फोन आला. एका मोठ्या रिटेल कंपनीने त्यांना महाराष्ट्रभर शाखा उघडण्याची ऑफर दिली होती. तिला आनंद झाला. “Apps, बघ ही संधी आहे. आपलं नाव मोठं होईल.” Apps शांतपणे म्हणाला, “मोठं नाव म्हणजे काय Prisha? आपण तर आधीपासून लोकांच्या मनात आहोत.” ती थोडी नाराज झाली. “तू नेहमी असाच. तुला बदल आवडत नाही.” “नाही Prisha, मला हरवायचं नाही — ते साधेपणं, जे आपल्या नात्यात आहे.” ती गप्प झाली. त्या दिवशी दोघं बराच वेळ एकमेकांशी बोलले नाहीत. घर शांत झालं. दुसऱ्या दिवशी सकाळी Prerna ने दोघांकडे पाहिलं आणि म्हणाली, “तुम्ही भांडलात का?” दोघं हसले, “नाही ग, फक्त चर्चा झाली.” ती म्हणाली, “चर्चा की शांतता?” Prisha ने तिला मिठी मारली, “तू खूप मोठी झालीस रे आता.” काही दिवसांनी Prisha मुंबईला गेली त्या कंपनीशी बोलायला. Apps गावात कामात रमला, पण आतून अस्वस्थ होता. रात्री समुद्रकिनारी तो एकटाच बसायचा. Prisha चा फोटो फोनवर पाहत म्हणायचा, “तू स्वप्नं जगतेयस, आणि मी आठवणी.” Prisha तिकडे कॉन्फरन्स रूममध्ये बसलेली होती, लोक तिला “Mrs. Apps” म्हणत होते, आणि तिच्या मनात एक रिकामी जागा होती. ती म्हणायची, “यशाचं काय करायचं, जेव्हा आनंद आपल्या बाजूला नसतो.” ती परत आली दोन आठवड्यांनी. गावातलं आकाश ओलं, वारा गार. Apps घराबाहेर उभा होता. Prisha आली आणि शांतपणे म्हणाली, “मी सगळं थांबवलं. शहराची भागीदारी नाही घेणार.” तो म्हणाला, “का?” ती म्हणाली, “कारण मला परत तुला गमवायचं नाही. शहरात गेलं की आपण एकमेकांपासून दूर जातो, आणि मला ते जमणार नाही.” त्याने तिच्या खांद्यावर हात ठेवला. “तू परत आलीस हेच पुरेसं आहे.” काळ पुढे गेला. Prerna आता कॉलेजला जाऊ लागली. ती गावातून शहरात शिकायला जायची. तिच्या डोळ्यांत स्वप्नं होती. ती म्हणायची, “आई, बाबा, मी काहीतरी वेगळं करणार. फक्त तुमच्यासारखं नाही, पण तुमच्यामुळे.” Apps म्हणायचा, “काय करशील?” ती म्हणायची, “मी फूड टेक्नॉलॉजी शिकून आपल्या ब्रँडला नवं रूप देणार.” Prisha तिच्याकडे पाहायची आणि मनात विचार करायची, “ती माझ्यासारखीच धाडसी आहे.” Prerna शहरात गेली. पहिल्यांदाच घर थोडं रिकामं वाटलं. Prisha रात्री खिडकीजवळ बसायची, आणि Apps विचारायचा, “तू एवढी शांत का आहेस?” ती म्हणायची, “मुलं मोठी झाली की आईपण थोडं एकटं होतं.” तो हसत म्हणायचा, “मग आपण पुन्हा नव्याने सुरुवात करू.” ती हसून म्हणायची, “तू अजूनही तसाच आहेस — शब्दात प्रेम मिसळलेला.” Prerna कॉलेजमध्ये चांगली शिकू लागली. पण शहराचं वातावरण तिच्यासाठी नवीन होतं. मित्रमंडळी, फेस्ट, नवे अनुभव. एका दिवशी तिची भेट Aarav नावाच्या मुलाशी झाली — हुशार, विनोदी, आणि प्रामाणिक. दोघांची ओळख वाढली, आणि हळूहळू ती जवळीक झाली. Aarav तिचा चांगला मित्र झाला, पण Prerna च्या मनात काहीतरी वेगळं उमटलं. ती घरी आली की Apps आणि Prisha तिच्याकडे पाहायचे, आणि ती नेहमी म्हणायची, “मी ठीक आहे.” Prisha मात्र आईच्या नजरेने ओळखली होती — “ही मुलगी काहीतरी लपवतेय.” एका दिवशी Prerna म्हणाली, “आई, बाबा, मला काही सांगायचं आहे.” दोघं बसले. ती म्हणाली, “मला Aarav आवडतो.” Prisha शांतपणे म्हणाली, “तू खात्रीने बोलतेयस?” “हो आई. तो चांगला आहे, पण वेगळ्या धर्माचा आहे.” घरात काही क्षण शांतता. Apps च्या मनात विचारांचा वादळ. पण मग तो हसला, “प्रेम धर्माने मोजायचं नसतं, Prerna.” Prisha च्या डोळ्यांत पाणी आलं. “तुझा बाबा अजूनही तसाच बोलतो.” Prerna त्यांना मिठी मारली. “तुमचं प्रेम माझं आदर्श आहे.” काही महिन्यांनी Aarav गावात आला. Apps ने त्याच्याशी बोललं, आणि त्याचं सगळं नीट पाहिलं. Aarav साधा, विनम्र, आणि गावाचं सौंदर्य पाहून भारावलेला होता. त्याने Apps ला म्हटलं, “Sir, Prerna माझ्यासाठी फक्त मैत्री नाही, ती माझं भविष्य आहे.” Apps ने त्याच्याकडे पाहून शांतपणे म्हटलं, “मग तिचं भविष्य तू सांभाळ.” त्या संध्याकाळी Prisha आणि Apps दोघं समुद्रकिनारी बसले होते. Prisha म्हणाली, “आपली मुलगी मोठी झाली.” तो म्हणाला, “हो, आणि तिनेही प्रेम निवडलं – आपल्या सारखं.” “आपणही तेव्हा असंच बसलो होतो ना इथे…” “हो, फक्त आता वेळ थोडी पुढे गेलीये, पण भावना तशाच आहेत.”

Prerna आणि Aarav चं लग्न झालं. गावभर पुन्हा प्रकाशझोत, गाणी, आनंद. Prisha ने साडीची पदर नीट करत Prerna च्या कपाळावर किस केलं. “माझं स्वप्न पूर्ण झालं.” Apps बाजूला उभा होता, डोळ्यांत अभिमान. “आता आपली कथा पूर्ण झाली का?” Prisha विचारली. तो म्हणाला, “नाही, आता तर नवं पान सुरू झालं.”

काळ पुढे गेला. Prerna आणि Aarav शहरात स्थायिक झाले. त्यांनी व्यवसायाचं आधुनिक रूप तयार केलं – “Kokan Roots”. Prisha आणि Apps अजूनही गावात होते, पण आता थोडं निवांत आयुष्य जगत होते. एक संध्याकाळी Prisha अंगणात बसली होती. समुद्रावर लालसर सूर्य मावळत होता. “Apps…” ती म्हणाली. “हं?” “आपण खरंच खूप पुढे आलो, नाही का?” तो म्हणाला, “हो, पण वाट कधी संपली नाही, फक्त बदलत गेली.” ती म्हणाली, “कधी वाटतं, हे सगळं स्वप्न होतं.” “जर स्वप्न असतं तर मी जागा राहिलो नसतो, Prisha.” ती हसली, “तुझं बोलणं अजूनही तसंच आहे.” त्या रात्री Prerna ने व्हिडिओ कॉल केला. “आई, बाबा, तुम्ही दोघं किती सुंदर दिसता!” Prisha म्हणाली, “आम्ही नेहमीसारखेच आहोत, फक्त तुझं हसू कमी झालंय.” Prerna म्हणाली, “तुमचं प्रेम पाहूनच मला Aarav मिळाला. तुम्ही माझं जीवन आहात.” Apps च्या डोळ्यांत ओलावा आला. “मग आमचं प्रेम पुढे चालू आहे, Prerna.” पुढच्या वर्षी Prerna ला मुलगा झाला. ती गावात आली, आणि घर पुन्हा गजबजलं. बाळाचा आवाज, हास्य, आणि Prisha चं आजीचं हसू. Apps ने बाळाला उचललं, “हा आपला वारसा आहे – प्रेमाचा.” Prisha म्हणाली, “आणि आपण त्याचं मूळ.” समुद्रासमोर त्या रात्री दोघं बसले होते. वारा थंड, आकाश तारकांनी भरलेलं. Prisha म्हणाली, “कधी वाटतं, आपण एकत्र जगलो म्हणून हे सगळं शक्य झालं.” Apps म्हणाला, “नाही Prisha, तू होतीस म्हणून आयुष्य सुंदर झालं.” ती शांतपणे म्हणाली, “तुझं असणं म्हणजे माझं श्वास घेणं.” तो म्हणाला, “आणि तुझं हसणं म्हणजे माझं जगणं.” दोघं हातात हात घेऊन बसले होते, लाटांचा आवाज पार्श्वभूमीत. त्या क्षणी वेळ पुन्हा थांबला होता — जसं त्यांच्या पहिल्या भेटीच्या दिवशी. त्यांच्या जीवनाचा प्रवास आता संपूर्ण झाला होता, पण त्यांच्या प्रेमाला शेवट नव्हता. ते प्रेम आता त्यांच्या मुलीत, नातवात, आणि त्या समुद्राच्या वाऱ्यात मिसळलं होतं. आभाळात चंद्र झळकत होता, आणि समुद्रावर त्याचं प्रतिबिंब. Prisha म्हणाली, “Apps, आठवतं का… मी सांगितलं होतं ना, परत भेटायचं ठरवलं होतं?” तो म्हणाला, “हो Prisha, आणि आपण भेटत राहिलो, प्रत्येक क्षणी.” ती हसली, “मग आपली कथा संपली नाही.” तो म्हणाला, “ती कधीच संपणार नाही.” त्या रात्री दोघं समुद्राकडे पाहत राहिले — शांत, समाधानी, आणि एकत्र. वारा त्यांच्या केसांतून फिरत होता, आणि लाटांमध्ये त्यांच्या आयुष्याचं गाणं वाजत होतं — एक साधं, पण शाश्वत प्रेमगीत.

कोकणच्या समुद्रावर पहाटेचा धूसर उजेड उतरत होता. नारळाच्या सावल्या लांबल्या होत्या आणि घराच्या चौथऱ्यावर ओलसर थंडी बसली होती. Apps हळूच दार उघडून बाहेर आला. हातात स्टीलचा कप, उकळत्या चहाचा वास. अंगणातल्या जास्वंदीवरच्या थेंबांना स्पर्श करत त्याने समुद्राच्या दिशेने पाहिलं. आतून Prisha चा मंद आवाज आला—“इतक्या लवकर उठतोस अजूनही?” तो हसला, “तू आहेस म्हणून उठतो. वेळेला अर्थ मिळतो.” ती खिडकीत आली. केस पिकलेले, पण डोळ्यातला चमक तसाच. “आज वारा खास आहे,” ती म्हणाली. “कधीकधी वाऱ्यालाही आपल्याविषयी माहिती असते,” तो हलकाच म्हणाला. त्यांच्या घरात आता शांतता जास्त होती. Prerna शहरात स्वतःचं घर बांधून राहायला गेली होती—Aaravसोबत आणि त्यांच्या छोट्या मुलगा ‘समुद्र’सोबत. नाव ठेवताना सगळ्यांनी हसत विचारलं, “समुद्र?” Prisha म्हणाली होती, “हो, कारण आपल्याला जे पोसतं, तसंच त्यानेही पिढ्या पोसायच्या.” Apps ने फोटोकडे पाहून म्हटलं होतं, “लाटांचा आवाज त्याच्या हसण्यातच ऐकू येईल.” वर्षांनी “Apps & Prisha Homemade” मागे पडून आता “Kokan Roots” मोठ्या प्रमाणावर चालत होतं. पण Apps आणि Prisha ने निवृत्ती सारखं आयुष्य निवडलं—उषापाण्यात चालणे, अंगणात वाचन, आणि समुद्राशी रोजचा संवाद. संध्याकाळी गावातील मुलं येत—कधी गोष्टी ऐकायला, कधी व्यवसायाची तंत्रं शिकायला. Apps त्यांना म्हणायचा, “नफा म्हणजे फक्त पैसे नाहीत; जेव्हा तुमचं काम कोणाला घरी असल्यासारखं वाटू देतं, तेव्हा नफा होतो.” Prisha म्हणायची, “आणि जेव्हा प्रेमात थोडी जबाबदारी मिसळते, तेव्हा घर होतं.” एके दिवशी Prisha चं चालणं थोडं मंदावलं. पायऱ्या उतरायला घेताना तिचा हात रेलिंगवर जास्त वेळ थांबला. Apps ने न बोलताच तिचा हात धरला. ती म्हणाली, “मी ठीक आहे.” तो म्हणाला, “आपण ठीक असतो, पण वेळ थोडा दमतो.” डॉक्टरांनी सांगितलं—उपचार चालू ठेवायचे, थोड्या काळजीने सगळं व्यवस्थित राहील. Prisha परत घरी आली तेव्हा खिडकीतून समुद्राकडे पाहत फक्त हलकं हसली. “मला घाबरवलंस,” Apps म्हणाला. “तुला घाबरण्याची परवानगी नाही,” ती चिडवली. “तू माझा धीर आहेस—धीर घाबरला तर उरलेलं काय?” त्या दिवसापासून Apps ने वेळ अधिक निट मोजायला सुरुवात केली. पहाटे आठ पावलं जास्त चालणे, दुपारी जिरं-धने-ओवाचं उकळणं, रात्री Prisha च्या उशाशी बसून जुन्या वहीतल्या कविता वाचणे. Prisha हसू लागली की त्याचं जग उजळे. ती झोपेतून दचकली तर तो तिच्या तळहातावर वर्तुळं काढत म्हणायचा, “इथे आहे मी.” ती म्हणायची, “तू आहेस म्हणून जग व्यवस्थित आहे.” Prerna वारंवार येऊ लागली. Aaravने शहरातून काम ऑनलाइन केलं. लहान ‘समुद्र’ अंगणात शंख-शिंपले गोळा करत पळायचा. “आजी, हा माझा खजिना!” तो उड्या मारून म्हणायचा. Prisha त्याला मांडीवर घ्यायची. “खजिन्याला घर लागतं—तुझं घर तू कुठे बांधणार?” समुद्र म्हणायचा, “आजोबांच्या डोक्यावर!” सगळे हसायचे आणि Apps चेहऱ्यावर हात ठेवून त्या ‘घराला’ स्थिर करायचा. एक मान्सून आला आणि ओशर धरा अधिक ओली झाली. त्या वर्षी पावसात काहीतरी खोल, स्थिर दुःख मिसळलं होतं. Prisha ला रात्री श्वास घ्यायला त्रास व्हायचा. एकदा ती म्हणाली, “जर मी रात्र झाली तर तू पहाट व्हायचं का?” Apps तिच्याकडे बघत राहिला. “मी असतो तेवढा वेळ, रात्रही झोपी जाईल,” तो म्हणाला. डॉक्टर, औषधं, काळजी—सगळं चालू राहिलं. पण समुद्राच्या ढगांसारखं आभाळ त्यांच्या घरावर अधिक वेळ घुटमळू लागलं. त्या कठीण दिवसांत त्यांच्यातला संवाद अजूनच निखळ झाला. काही बोलायची गरजच उरली नाही. सकाळी बागेत Prisha चा शाल Apps अगोदरच ठेवत असे. खिडकीला कुंडीतील तुळस फिरवून सूर्यप्रकाशात आणायचा. चहात साखर कमी, आणि कटोरीत पोहे जरा जास्त भिजलेले—प्रत्येक लहान सवयी म्हणजे जणू त्यांचं गुपित भाषांतर. Prisha कधी दमली की Apps तिच्या कमरेमागे हात ठेवून तिला उभी करायचा. ती हरखून म्हणायची, “तू असं धरून ठेवतोस तेव्हा मला वाटतं मी धागा आहे, आणि तू माझी सुई.” तो खसखसला, “आपलं ठिगळ सुंदर आहे.” एक सकाळ अशीही आली की Prisha ला बोलायचं कमी झालं. ती शांतपणे खिडकीत बसली. खालच्या वाळूत समुद्र आपली लकेर काढत होता. “Apps,” ती हलक्या आवाजात म्हणाली, “कधी कधी वाटतं, आपण ज्याच्यावर प्रेम करतो त्याला आपल्यापेक्षा मोठ्या गोष्टीत सोपवायचं असतं.” तो तिच्या समोर बसला, तिच्या बोटांनी त्याच्या बोटांना गुंडाळलं. “तू मला समुद्रात सोपवतेयस का?” ती डोळे मिटून हसली. “तुला समुद्रात नाही, स्मरणात. समुद्राला भरती-ओहोटी असते; स्मरणाला नाही.” त्याने तिच्या कपाळावर ओठ टेकवले. “तुझे स्मरण पुरे; बाकीचं मी शिकेन.” काही दिवसांनी तिची तब्येत बिघडली. हॉस्पिटलचा सुगंध, मशीनचे आवाज—त्यांना कधी आवडले नव्हते. Prisha ने डॉक्टरांकडे पाहून शांतपणे सांगितलं, “आम्हाला घरी जाऊ द्या. माझ्या खिडकीतून समुद्र दिसतो.” डॉक्टरांनी मान डोलावली; उपचार सुरुच राहणार होते, पण घर तिला जास्त पाहिजे होतं. परत आल्यावर अंगणातल्या ओलसर मातीचा वास ती खोल श्वासात घेत बसली. “इथे हवा मऊ असते,” ती म्हणाली. “इथे वेळ आपला असतो,” Apps उत्तरला. त्या रात्री पाऊस थांबला होता. चंद्र पातळ होता, पण प्रकाश पुरेसा होता. Apps ने Prisha ला मदतीने उठवलं. “चल, लाटांपर्यंत जाऊ.” दोघं सावकाश चालत गेले. वाळू थंड, लाटेचा टोक पायाला चुंबन देत होता. Prisha म्हणाली, “प्रत्येक लाट परत जाते; पण तिचं स्पर्श आठवणीत राहतो.” Apps शांतपणे म्हणाला, “तुझ्या सर्व स्पर्शांनी माझ्या आयुष्याची त्वचा बनवली आहे.” ती हलकेच हसली, “मग मी कायम तुझ्या शरीरावर आहे.” सकाळी Prerna ने आईचा हात धरून म्हटलं, “आई, तुला भीती वाटते का?” Prisha म्हणाली, “भीती वाटते ते संपण्याची नाही; विस्मृतीची. पण तू आहेस, Apps आहे, समुद्र आहे. मग माझी आठवण कुणाच्या तरी श्वासात राहील.” Prerna चे डोळे ओले झाले. “मी तुझं सगळं लिहून ठेवेन.” Prisha म्हणाली, “लिहिणं म्हणजे पकडणं नाही, सोडण्याचा सराव आहे.” दिवसाच्या उतारावर Prisha जरा झोपली. Apps तिच्या शेजारी बसला. खिडकीला मोगऱ्याच्या वेलीतून एक गंध येत होता. दूर प्रार्थनेचे मंद स्वर पसरले. सूक्ष्म शांतता घरभर हलकेच पसरली. Prisha चा श्वास थोडा थबकला, पुन्हा सरळ झाला, पुन्हा नाजूक झाला. Apps ने तिच्या तळहातावर आपलं कपाळ टेकवलं. “मी आहे.” तिच्या ओठांवर अगदी क्षीण हलकं हसू उमटलं. तिने काही शब्द जपून बोलले—“भेटत राहू.” मग सकाळसोबत सुरू झालेला प्रवास त्या सायंकाळी सौम्यपणे थांबला. जणू लाट किनाऱ्यावर स्पर्शून परत गेली. घर शांत. घड्याळाची टिक-टिक अगदी ऐकू येत होती. Prerna ने Apps ला घट्ट धरलं. Aaravने समुद्रला बाहेर नेलं—लहानग्याच्या हातात एका शंखाचा आवाज. कुणी मोठ्याने ओरडलं नाही; अशा क्षणी शब्दांचे पाय असतात—ते अडखळतात. काही काळानं गावकरी आले. प्रत्येकाने ज्या ज्या आठवणीने Prisha त्यांच्यात जिवंत होती, त्या डोळ्यातून ओल्या झाल्या. विधी साधे, संथ, आणि समुद्राच्या दिशेने. Prisha जशी म्हणाली होती—“समुद्रात नाही; स्मरणात”—तसंच सगळं केलं. तिच्या आवडीची लाल साडी, मोगऱ्याचा गजरा, आणि कपाळावर चंद्रकोर. रात्र सरत गेली. Apps अंगणात अकेला बसला. खिडकीतून खाटा दिसत होती—एका उशीवर हलका खळगा. त्याने हात पुढे केला; शून्य तळहातात बसलं. समुद्राचा आवाज वाढला. भरतीच्या लाटा जरा जोरात येत होत्या. त्याने डोळे मिटले आणि मनात एक जुनी कवितेची ओळ कुजबुजली—“काही वाटा तशाच राहतात, फक्त साथ प्रवास बनते.” त्याला जाणवलं की दुःख एकटं उभं नाही; दुःखाच्या सावलीला प्रेमाच्या प्रकाशाची ओळख असते. सकाळी Prerna म्हणाली, “बाबा, आपण आज समुद्राजवळ बसू?” तो मान डोलावून उठला. काही दिवसांनी घरातली दररोजची रीत पुन्हा सुरू झाली—चहा उकळणे, कुंड्यांना पाणी, पत्रपेटीत पत्र पाहणे. पण प्रत्येक गोष्टीत एक रिकामी जागा होती, जिथे शब्दांचं आणि पावलांचं अंतर फक्त शांततेने भरलं जात होतं. Apps ने Prisha ची वही उघडली. पहिल्या पानावर तिच्या अक्षरात लिहिलेलं—“प्रेम म्हणजे परत भेटायचं ठरवणं—कितीही वेळ गेला तरी.” पुढचं पान—घरच्या खिडकीचा छोटासा स्केच, आणि खाली—“इथून उतरलेल्या प्रकाशात माझं आयुष्य सुकवलं आहे.” तो पानांना स्पर्श करत होता, जणू तिच्याच हातांचा उबदारपणा. गावातले मुलं येत राहिले. Apps त्यांना पूर्वीपेक्षा जास्त वेळ देऊ लागला. एक मुलगा म्हणाला, “काका, माझ्या आईला तुमची Prisha काकू जेव्हा बायांना काम शिकवायच्या ते दिवस आठवले की डोळे पाणावतात.” Apps हसला, “आपण काम शिकवतो तेव्हा स्वतःही माणूस होतो.” मुलाने विचारलं, “मग मी काय करू?” Apps म्हणाला, “तू उद्या दोन घरांमध्ये जाऊन विचार: ‘तुम्हाला मदत हवी आहे का?’ इतक्यानेही सुरुवात होते.” त्या संध्याकाळी त्याने Prisha च्या सन्मानार्थ एक छोटासा उपक्रम सुरू केला—गावातील मुलींसाठी ‘प्रिशा फेलोशिप’. शिवण, स्वयंपाक, संगणक—व्यवहार्य कौशल्यं, आणि त्यासोबत आत्मसन्मान. Prerna महिन्यातून दोनदा यायची. समुद्र (नातू) शंख कानाला लावून म्हणायचा, “आजीचा आवाज यात आहे ना?” Apps त्याच्या केसांत हात फिरवत म्हणायचा, “हो, सागरसारखा—लांबून येणारा आणि जवळ कायम असणारा.” एकदा समुद्राने विचारलं, “आजी कुठे गेली?” Apps ने उत्तर शोधायला शब्दांकडे पाहिलं नाही; त्याने समुद्राकडे पाहिलं. “ती लाट झाली आहे. दिसत नाही, पण तुझ्या पायाला लागते.” मुलगा वाळूत उभा राहिला, पहिली लाट येऊन परत गेली. तो हसला, “ती आली!” Apps च्या डोळ्यातला धूसर रंग थोडा स्वच्छ झाला. ऋतू बदलले. दिवाळी आली. घरात पहिल्यांदाच तिच्या हाताची रांगोळी नव्हती. Apps ने तिच्या वहीतलं एक डिझाईन पाहून तेच अंगणात उतरवलं. रेषा थोड्या कच्च्या, पण मनाने अचूक. संध्याकाळी अभ्यंगस्नानानंतर त्याने तिने आवडत्या दीपांच्या ओळी खिडकीला लावल्या. वाऱ्याने एक दिवा वारंवार विझत होता. त्याने हातांनी त्याला आडोसा दिला, ज्याप्रमाणे वर्षानुवर्षे Prisha त्याच्या मनातल्या थरथरणाऱ्या ज्योतीसाठी आडोसा द्यायची. रात्री त्याने कापडात गुंडाळलेला एक छोटा डबा उघडला—प्रिशाने ठेवलेली जुन्या काळातली चांदीची वेणी. “तू आहेस,” तो कुजबुजला, “प्रत्येक चांदीच्या केसात.” काळ पुढे सरकत राहिला. Apps च्या चालण्यात हलका कंप आला. सकाळी उठताना गुडघ्यांनी वेदनेची आठवण करून द्यायला सुरुवात केली. प्रेर्णाला ते दिसलं. “बाबा, शहरात येऊन रहा काही महिने.” Apps म्हणाला, “मी समुद्र उचलू शकत नाही; म्हणून समुद्राजवळ राहतो.” Aarav समजून मान हलवत म्हणाला, “मग आम्हीच येत राहू.” आणि ते येऊही लागले—वारंवार, वारंवार. घरात पुन्हा हसणं वाढलं. पण हसण्याला आता एक शांत साक्ष होती—जिवाभावाच्या अनुपस्थितीची. एके संध्याकाळी आभाळ काळवंडलं. वीज दूरवर गडगडली. भरतीचा भस्मासूर भासणारा आवाज जवळ आला. Apps खिडकीत उभा राहिला. त्याच्या कानात लाटांचा ठेका पडला—टुम, टुम, टुम. त्याने हलक्या आवाजात म्हटलं, “शेवटच्या लाटेपर्यंत तुझ्या नावाचा जप करीन.” त्याला आठवलं—लग्नानंतरच्या त्या पहिल्या मान्सूनमध्ये, Prisha ने हात धरून लाटांपर्यंत नेलं होतं. “भीती घालवायची असेल तर समुद्रात पाय ठेवायचा.” तो हसला. “मी तर तुझ्याच हातात पाय ठेवले.” त्याला जाणवलं—समुद्राच्या प्रत्येक ऋतूला तिचा चेहरा जोडला गेलाय. त्याच्या टेबलावर Prisha ची एक अपूर्ण पत्रं ठेवलेली होती. शीर्षक: “शेवटच्या लाटेपर्यंत.” खाली छान अक्षरात काही ओळी—“जर माझा आवाज कधीतरी मंद पडला, तर त्याचे रहस्य शब्दांत नाही—संकेतांत शोध. खिडकीच्या काचांवर पडलेले थेंब, तुझ्या तळहातावर मी काढलेली वर्तुळं, आणि तुझ्या चहाच्या वाफेत उमटणारा मोगरा—तेथे मी आहे.” Apps ने ते पत्र हजारव्यांदा वाचलं आणि जाणवलं की स्मरण जिवंत असतं, ते फक्त जागा बदलतं—आपल्या बाह्य जगातून आपल्या आतल्या जगात. पुढच्या पहाटे त्याने दरवाजा उघडला. वारा थंड होता. त्याने हळूच पायऱ्या उतरत वाळूत पाऊल ठेवलं. लाटा आज नम्र होत्या—जणू कुणा वृद्धाला हात देऊन चालवणारा मुलगा. Apps बसला. बोटाने वाळूत अक्षरं काढली—P, r, i, s, h, a. लाट आली, अक्षरांवरून हळुवार गेली, आणि काहीही पुसलं नाही. त्याने हसून म्हटलं, “तू हट्टीच आहेस.” सूर्य ढगांच्या आतुन डोकावला. त्याने डोळे मिटले आणि दीर्घ श्वास घेतला. आत एक खोल स्थिरता. एक थकवा, पण गोड. त्या दिवसांत त्याने एक लहानसा उपक्रम अजून सुरू केला—समुद्रकिनाऱ्यावरील कचरा उचलणे. “आठवणी स्वच्छ ठेवायला किनारे स्वच्छ हवे,” तो मुलांना सांगायचा. लोकं हसायचे, पण काही दिवसांनी सगळेच त्याच्यासोबत चालायला लागले. “प्रिशा फेलोशिप” च्या मुलींनी किनाऱ्यावर छोटं ग्रंथालाय उघडलं—शंखांनी सजवलेलं. पहिल्या कपाटात पहिली वही—Prisha ची. त्याच्या बाजूला Apps ची पांढरी टोपी. गावातल्या कोणत्याही मुलीने पुस्तक दुकानी नसतानाही इथे येऊन उचलायचं आणि ठेवायचं—विश्वास हा एकमेव नोंदणी. काळानं आणखी वलय दिलं. Apps ला रात्री झोपताना तिचा श्वास आठवायला लागला—जणू समुद्र आत सुसाट सुटलाय. एकदा त्याने स्वतःशी म्हटलं, “जीव नीट ठेऊ दे. अजून थोडा प्रवास बाकी आहे.” सकाळी Prerna दाराशी उभी होती—“बाबा, आज आपण जुन्या बंदरापर्यंत जाऊ? जिथे तुम्ही पहिल्यांदा फोटो काढला होता.” ते तिघं निघाले—Apps, Prerna, आणि छोटा समुद्र. बंदराचा बेंच अजून तिथेच होता. जुनी लोखंडी रेलिंग थोडी गंजलेली. लांबवर मासेमाऱ्यांची होडी. Apps बसला, बोटांची थरथर कमी करण्याचा प्रयत्न केला. “इथून मी तिला पहिल्यांदा हात धरला होता,” तो म्हणाला. Prerna ने त्याचा खांदा स्पर्श केला. “आणि इथूनच मी जगायला शिकलो,” तो पुढे म्हणाला. संध्याकाळची वेळ समुद्राला अधिक घन बनवते. रंग गडद, आवाज खोल. परतताना आभाळ निळेपणातून राखाडी होत गेलं. घरी आल्यावर Apps ने एक जुना टिनचा डबा काढला. आत पत्रं, काही साधे शंख, आणि एक लहानसा मोगऱ्याचा वाळलेला गुच्छ. त्याने समुद्रच्या हातात शंख दिला. “जेव्हा कधी शंका आली की आवाज लाव.” मुलगा कानाला लावून म्हणाला, “आजी!”—आणि ते तिन्ही पिढ्या एकाच क्षणात सामील झाल्या. दिवसांच्या वहीत शेवटची पाने उरली. Apps ला कळत होतं. त्याने Prerna ला बोलावलं. “एक विनंती.” ती म्हणाली, “आदेश द्या.” तो हसला, “आदेश नव्हे—सांभाळ.” त्याने घराच्या खिडकीतली तुळस तिच्या हातात दिली. “रोज प्रार्थना नको; रोज हवा द्यायची. ज्या पानांना प्रकाश कमी आहे, त्या फिरवायच्या.” मग त्याने “प्रिशा फेलोशिप”चा नवा निधीपत्र तिला दिला. “मुलींच्या शिक्षणासाठी. आपलं प्रेम पुढे चालत राहू द्या.” Prerna डोळे मिटून मान डोलावली. “होईल, बाबा. तुझं आणि आईचं प्रेम मी रोजच्या कामासारखं जगात सोडेन.” एका रात्री अतिशय शांत हवा होती. इतकी शांत की घड्याळ थांबलंय असं वाटावं. Apps ने पलंगावरून उठून खिडकी उघडली. दूरवरून मंदपणे गाणे ऐकू आले—कदाचित एखाद्या होडीवरचं. त्याने एक दीर्घ श्वास घेतला. “Prisha,” तो फार न हलवता म्हणाला, “तू जशी म्हणाली होतीस, भेटत राहू.” खिडकीबाहेर एक हलका झोत आला—जणू मोगऱ्याची आठवण. त्याने डोळे मिटले. श्वास शांत झाला. अंगावरची पांढरी चादर छातीच्या उंचीवर स्थिर झाली. ओठावर अगदी सूक्ष्म स्मित. सकाळी Prerna ने त्याला तसाच पाहिला—जणू झोपेतून प्रकाशाकडे वळलेला. गावात पुन्हा लोक जमले. “दोघं पुन्हा एकत्र,” कोणीतरी कुजबुजलं. किनाऱ्यावर त्या दिवशी लाटा स्थिर होत्या—सहज, मितभाषी. विधी साधे, जसे त्यांना आवडतील. दोन मोगऱ्याचे गुच्छ, दोन शंख, आणि दोन नावांची अक्षरं वाळूत. भरती येऊन जाऊ लागली. अक्षरं पुसली नाहीत; ते दिसेनासं होणं म्हणजे पुसणं नसतं—ते आत जाणं असतं. काही महिन्यांनी “प्रिशा फेलोशिप”च्या पहिल्या बॅचचा समारंभ झाला. मुलींनी रंगीत ओढण्या नेसल्या, पायात चपला, डोळ्यात स्वप्न. Prerna ने मंचावर येऊन शांतपणे बोलायला सुरुवात केली. “माझ्या आई-बाबांचं शिकवणं—काम म्हणजे घर, घर म्हणजे प्रेम, आणि प्रेम म्हणजे जबाबदारी. आजपासून तुमच्यातलं प्रेम कामात उतरेल आणि काम प्रेमात भिजेल.” टाळ्यांचा आवाज दुमदुमला. Aaravने बाजूला उभं राहून तिच्या खांद्यावर हात ठेवला. छोटा समुद्र पहिल्या रांगेतून शंख कानाला लावून ऐकत होता. रात्री घरी परतल्यावर Prerna खिडकीत उभी राहिली. चंद्र लांबवर पसरला होता. “आई, बाबा,” ती कुजबुजली, “मी रोज तुमच्याकडे परत येते.” तिच्या हातात तुळशीची कुंडी. ती सावकाश फिरवली—जे पान प्रकाशापासून दूर होते ते प्रकाशाकडे आली. खिडकीबाहेर लाटेचा हलका स्पर्श पायऱ्यांपर्यंत आला. ती हसली. “तुम्ही आलात.” घरभर मंद गंध पसरला—मोगऱ्याचा, तांदळाच्या धुरकट आठवणींचा, आणि चहाच्या वाहत्या वाफेचा. गावातील मुले किनाऱ्यावर रोज सकाळी कचरा उचलण्याची रांग लावतात. त्यांच्या पाठीवर लहान पिशव्या, हातात काडू, चेहऱ्यावर उजाड. प्रत्येक शनिवारी कोणी तरी एक गोष्ट वाचून दाखवतो—कधी Appsची, कधी Prisha ची, कधी दोघांची. गोष्टींच्या शेवटी ते सगळे मिळून वाळूत एक शब्द लिहितात—“भेट.” भरती येते, शब्द आत जातो. वर्षे जातात. “Kokan Roots” देशभर पसरते, पण त्या ब्रँडच्या तळाशी दोन नावांची सावली असते—न दिसणारी, तरीही असणारी. कोणीतरी नवीन शाखा उघडताना सांगतो, “येथून सुरुवात एका खिडकीपासून झाली होती.” कोणीतरी वेबसाइटवरून ऑर्डर करताना कॉमेंट लिहितो, “पहिल्या घासातच घराची आठवण आली.” आणि कोणीतरी पहिल्यांदा त्यांच्या किनाऱ्यावर येऊन एका लाटेला पाय देऊन म्हणतो, “हेच का ते ठिकाण?” शेवटी कथा जिथे सुरू झाली तिथेच परत येते—समुद्र, खिडकी, मोगरा, चहा. पण आता खिडकीत Prerna आहे; तिच्या बाजूला Aarav; आणि खाली अंगणात छोटा समुद्र थोडा मोठा होऊन शंखांची घडी लावत आहे. Prerna त्याच्याकडे पाहते, “आपण उद्या फेलोशिपच्या मुलींना बाजारात घेऊन जाऊ, त्यांच्या वस्तूंसाठी चांगली जागा मिळू दे.” Aarav म्हणतो, “हो, आणि रात्री आपण बंदरावर बसू—तुझ्या आई-बाबांसाठी.” Prerna हसते, “ते येतीलच.” आणि खरोखर, त्या रात्री वारा जरा जास्त मृदू असतो, लाटा जरा जास्त नम्र, आणि चंद्र जरा जास्त जवळ. काही गोष्टी लिहून संपत नाहीत; त्या जगून संपतात—आणि मग आणखी कुणाच्या तरी श्वासात सुरू होतात. “Apps आणि Prisha” ही नावं आता दोन दगडी फलकांवर कोरलेली असतील—कदाचित गावाच्या चौकात, कदाचित पुस्तकांच्या पहिल्या पानावर. पण त्यांच्या प्रेमाचा खरा पत्ता अजूनही तसाच आहे—खिडकीतून दिसणारा समुद्र, पायऱ्यांवर लाटांची बोटं, वाळूतल्या अक्षरांच्या आत राहणारा प्रकाश. जेव्हा भरती शेवटच्या वेळेस येईल, तेव्हाही एक लाट अशी असेल जी हलकेच पायाला स्पर्श करून म्हणेल—“भेटू या.” आणि त्याक्षणी, कुठल्यातरी घरात चहा उकळेल, मोगऱ्याचा सुगंध वाहेल, आणि कुणाच्या तरी मनात एक जुनी ओळ जागी होईल—“प्रेम म्हणजे परत भेटायचं ठरवणं—शेवटच्या लाटेपर्यंत.”