🌧️ कोकणातला पावसाळा – निसर्ग डायरी (भाग 1)

पहिली चाहूल: आभाळाची किनार गुलाबी

कोकणातल्या पावसाला नेहमीच एक वेगळं प्रेम असतं. तो पडतो तेव्हा, प्रत्येक झाड जिवंत होतं, मातीचा सुगंध अंगावर येतो, आणि मनात न सांगता येणारं ओलसरपण भरतं. त्या पावसातच — Apps आणि Prisha — पहिल्यांदा भेटले होते. Apps नुकताच मुंबईहून आपल्या गावी, देवगडच्या डोंगराच्या कडेला असलेल्या त्या छोट्याशा घरात परत आला होता. शहराच्या गोंगाटानंतर हा निसर्ग जणू शांततेची गोद होती. सकाळी उठल्यावर समोर नारळाच्या झाडांची रांग, समुद्राकडून येणारा गार वारा आणि कुठेतरी दूर गावातल्या मंदिरातील घंटांचा निनाद — सगळं काही जिवंत वाटत होतं. त्या सकाळी पाऊस पडत नव्हता, पण हवेत तो सुगंध भरला होता — पहिल्या सरींच्या आधीचा, मातीला थोडासा ओलावा आलेला, वाऱ्याच्या गंधात मिसळलेला. Apps अंगणात बसून चहा घेत होता. आजोबांनी नेहमीप्रमाणे सकाळी रेडिओ लावला होता. “आकाशवाणी रत्नागिरी…” असा आवाज घरभर घुमत होता. तेव्हाच पाऊस झटकन यायला लागला. अचानक अंगणातली वाट ओली झाली आणि वाऱ्याने नारळाची पानं थरथरली. Apps उठून छपराखाली गेला आणि त्या पावसाकडे पाहत राहिला. पहिला पाऊस. मनात काहीतरी वेगळं दाटून आलं. नेहमीसारखं नव्हतं हे — काहीतरी नवीन, जिवंत, ओलसर. त्या पावसातच, समोरच्या शेतातली वाट चालत एक मुलगी येताना दिसली. ती पावसात भिजत होती, तिच्या हातात एक छत्री होती पण ती उघडलेली नव्हती. ती पाण्यात पाय बुडवत चालली होती — हसत, नि थोडं गाणं गुणगुणत. तिचे केस पावसाने ओले झाले होते, आणि कपड्यांवरून थेंब खाली घसरत होते. Apps थोडा थबकला. ती जवळ येत होती, आणि प्रत्येक पावलागणिक तिचं रूप त्या पावसाच्या पार्श्वभूमीत अजूनच खुलत होतं. ती अंगणासमोर आली तेव्हा तिनं हसून विचारलं, “इकडून देवगडच्या मुख्य रस्त्याला शॉर्टकट आहे का?” Apps गोंधळला. “हं… आहे. पण तुम्ही भिजलात ना इतकी?” ती पुन्हा हसली. “पावसात चालायचं मजा आहे. मी Prisha.” तो उत्तरला, “Apps.” दोघे काही क्षण शांत उभे राहिले — पावसाचे थेंब त्यांच्या मध्ये पडत होते, आणि निसर्ग त्यांचं स्वागत करत होता. त्या क्षणानंतर, त्या दोघांचं आयुष्य हळूहळू निसर्गासोबत गुंफलं गेलं. Prisha जवळच्या गावातल्या शाळेत नवीन शिक्षिका होती. ती रोज सकाळी सायकलवरून शाळेत जायची, आणि दुपारी परतताना बहुतेक वेळा Apps च्या घरासमोरून जायची. दरवेळी एक छोटंसं स्मित. कधी एक हातवारे, तर कधी पावसातली एखादी थेंबांची स्पर्धा. Apps मात्र तिच्याकडे दररोज पाहायचा — पण काही बोलायचा नाही. त्याला ती आवडू लागली होती, पण त्याचं मन अजूनही शब्दांत बोलायला तयार नव्हतं. तो फक्त तिच्या आवाजातल्या हलक्या हसण्यात जगत होता. एक दिवस पाऊस खूप जोरात आला. Prisha चं सायकलचं टायर चिखलात अडकलं. Apps अंगणात होता, तो लगेच धावत गेला. “थांबा, मी मदत करतो.” दोघांनी मिळून सायकल बाहेर काढली. ती म्हणाली, “तुम्ही रोज मला पाहता ना, पण बोलत नाही. आज मात्र धावत आलात?” Apps थोडा हसला. “पाऊस होता म्हणून… वाटलं पडलात तर?” Prisha त्याच्याकडे बघत म्हणाली, “कधी कधी पावसात पडायलाही मन होतं… कोणीतरी हात द्यावा म्हणून.” त्या वाक्यानं Apps चं हृदय थरारलं. पहिल्यांदा त्याला तिच्या डोळ्यांमध्ये काहीतरी गहिरं दिसलं — जणू निसर्गातला तोच ओलावा, तीच गूढ शांतता. त्या दिवसानंतर पावसाचे दिवस, चहा, गप्पा, आणि नदीकाठी फेरफटका हे सगळं त्यांचं जग बनलं. Apps तिला गावाभोवती फिरवायचा — “हे बघ, हा झरा मी लहानपणी इथे आंघोळ करायचो,” “त्या डोंगरावरून सूर्यास्त बघायला गेलं की वाटतं वेळ थांबतोय…” Prisha शांतपणे ऐकत राहायची. तिचं मनही त्या कोकणच्या निसर्गात गुंतत गेलं होतं. ती म्हणायची — “मुंबईत कधी असा आकाश बघायला मिळत नाही. इथे प्रत्येक ढग जणू एखादी गोष्ट सांगतो.” आणि खरंच, त्या दोघांच्या नजरेतून निसर्ग बोलू लागला होता. त्यांचा पाऊस म्हणजे फक्त हवामान नव्हतं, तो भावना होता, संवाद होता. एका संध्याकाळी, समुद्रकिनारी दोघे बसले होते. सूर्यास्त होत होता, आणि वारा समुद्राच्या मिठासोबत तिच्या केसांत गुंफला जात होता. Prisha ने शांतपणे विचारलं — “Apps, तू परत मुंबईला जाणार का?” तो काही क्षण शांत राहिला. “माहित नाही… पण जर इथे तू असशील, तर कदाचित नाही.” ती हलकं हसली. “मी तर कायम इथेच आहे — या पावसात, या झाडांमध्ये, या समुद्रात…” त्या वाक्यानं त्यांचं नातं अजून घट्ट झालं. त्या दिवसानंतर त्यांनी काहीच शब्द बोलले नाहीत — पण निसर्गाने त्यांच्या मनात सगळं सांगितलं होतं. पाऊस थांबला. आकाशात चंद्र उगवला. समुद्र शांत झाला. आणि त्यांच्या जीवनातली नवी सुरुवात झाली — ओलसर, गंधाळलेली, निसर्गासोबत वाहणारी. --- भाग २ : नद्या, आठवणी आणि गुपितं पहाटेचा धूसर गारवा अंगावर पसरला होता. नारळांच्या उंच सळसळीमधून येणारा समुद्राचा श्वास अजून मंद, अजून शांत. रात्रीचा पाऊस थांबून गेला होता; पायवाटेवर लहान लहान खळगे भरून उभे होते आणि आकाशातला फिक्का चंद्र अजूनही दोन ढगांच्या मध्ये अडकून लाजत होता. Apps उठून बाहेर आला तेव्हा अंगणातल्या तुळशीसमोरच्या पाण्यात त्याला स्वतःचं धूसर प्रतिबिंब दिसलं. त्या प्रतिबिंबाच्या मागे, घराच्या घुमटावर बसलेला मोरपीस रंगाचा पिसवा पक्षी चटकन् उडून गेला आणि शांततेत हलकं खसखसल्यासारखं काहीतरी राहिलं. आज तो आणि Prisha नदीकाठी जायचं ठरवून होते. गावाच्या टोकाला, आंब्यांची बाग संपते तिथून पुढे, झऱ्यांची पायवाट उतरत-उतरत एका रुंद पण विनम्र नदीला भेटते. उन्हाळ्यात ती बारीक तंतूसारखी दिसते; पावसात मात्र तिच्या देहात लोंबणारे घेर वाढतात, आवाज गडद होतो, आणि काठावरच्या कर्दळीच्या झुडपांना सतत मिठी मारत वर-खाली होत राहते. त्या नदीचा Apps च्या बालपणाशी असा भात होता जसा हाताच्या रेषांचा शरीराशी—कधी वेगळं, कधी मिळतं, पण शेवटी एकच आकृती. Prisha अंगणात आली तेव्हा तिच्या पावलांनी ओल्या मातीवर लहानसे अर्धगोल उमटले. केस अजून थोडे भिजलेले; कपड्यांच्या किनारीत ओलसर छटा; आणि डोळ्यांत तोच हलका हसू, ज्या हसून तिचं नाव ऐकल्यावर झाडांवरचे पाखरं एखादा अनोळखी सूर पकडतात. “चला?” ती म्हणाली. “चल,” Apps ने एखाद्या जुन्या ओळखीला पुन्हा होकार द्यावा तसा मान हलवला. दोघे पायवाटेने चालू लागले. वाटेच्या कडेने पसरलेल्या पांढऱ्या, मातीच्या भांड्यांसारख्या जिरायती खड्ड्यांत आकाशाचे तुकडे तरंगत होते. मधून मधून पाण्यात एखादा भुंगा सळसळत गेला की आकाशाच्या तुकड्यांना तरंग उठायचे. दूरवर गावात कुणाच्या तरी घरून सोलकढीचा तवंग मोहक सुगंध घेऊन येत होता—जसा पावसाच्या दिवसांत आईने केलेल्या पहिल्या भात-आमटीच्या थाळ्यांचा स्मरणरंग. नदी जवळ आली तशी आवाजाचा गडदपणा स्पष्ट झाला. पाण्याच्या लाटा काठावर आदळून परत मागे सरकायच्या, आणि त्यांच्याबरोबर कर्दळीची कुरणं थोडी पुढे, थोडी मागे. Apps एका जुन्या शिरा असलेल्या वडाच्या मुळांवर बसला. Prisha पाण्याच्या काठावर जाऊन पावलांची बोटं थंड पाण्यात बुडवून उभी राहिली. तिच्या भोवती छोट्या माशांचा नाच सुरू झाला—भीती आणि जिज्ञासेच्या सीमारेषेवरचा नृत्य. “इथे मी लहानपणी दुपारी यायचो,” Apps म्हणाला. “आईला वाटायचं मी अभ्यासाला गेलोय, पण मी नदीकडे पळून यायचो. पाणी वाढलं की मला स्वतःच्या आत काहीतरी वाढल्यासारखं वाटायचं.” Prisha मागे वळून त्याच्याकडे पाहू लागली. “कधी कधी वाढणं आवाज करून होतं, कधी कुठलाच नाही. आपल्यालाच कळत नाही की आपण बदललो आहोत.” “मुंबईत असताना मला प्रत्येक गोष्टीचा आवाज खूप वाटायचा,” Apps हसला. “इथे मात्र शांततेतही गाणं आहे.” “इथं गाणं नदीच्या पोटात आहे,” Prishaने पाण्याला हलकं स्पर्श केलं. “आणि काठावरच्या गवताच्या पातींवर… आवाज नसेल तरी गाणं आहे.” Apps तिच्या वाक्यांमधल्या गूढ कोमलतेत थोडा हरवला. हवा थंड होत होती. ढगांचे किनारे दूरवर पांढरे झाल्यासारखे दिसत होते. नदीचं पाणी खळांसारखं घुमत होतं आणि त्या आवाजात एक प्रकारची आमंत्रणे होती—जरा आत या, जरा बसून राहा, जरा ऐका. “तू पहिल्यांदा पावसात भिजलेली दिसलीस,” Apps म्हणाला, “तेव्हा मला वाटलं, ही मुलगी पावसासोबत बोलते. छत्री हातात असूनही उघडत नाही.” “काही छत्र्या बंद ठेवण्यासाठीच असतात,” Prisha हलकी हसली. “भिजणं म्हणजे विसरणं असतं—जुन्या वाक्यांचा, जुन्या भीतींचा, जुन्या आरशांचा. पाऊस सगळ्यांना नवं करत नाही; ज्यांना नवं व्हायचं असतं त्यांनाच.” त्याच्या मनात एक चमक पळाली: Prishaच्या बोलण्यामागे काहीतरी जड, काहीतरी न बोलेलं आहे. कधी ती शब्दांच्या मागे लपते, तर कधी शब्द तिच्यामागे लपतात. कदाचित त्या दोघांमधल्या शांततेतच तिची कहाणी अजून पूर्ण आहे. दुपार चढली तशी वरच्या वाटेने काही मुलं धावत आली. त्यांच्या हातात कागदाचे बोटे—नदीकडे झेपावणारे छोटे पंख. Prisha ने आपोआप शिक्षकाची भूमिका धरली. “कसली बोट? कशी घ्यायची पाण्यात वळण?” तिच्या आवाजात कौतुक, आग्रह आणि ममत्व. मुलं नदीच्या काठावर उभं राहून ओरडत होती आणि बोटी पाण्यातून दोन्हीकडे फडफडत जात होत्या. पाऊस पुन्हा लहान थेंबांनी आला; मुलांच्या आरोळ्या थेंबांवर मोत्यांसारख्या ठिपकल्या. Apps त्या सगळ्याकडे पाहत राहिला—Prishaचं हसणं, तिच्या बोटांनी कागदाला घेतलेली नाजूक घडी, आणि पाण्यातलं स्वतःचं प्रतिबिंब, जणू एखादी अपूर्ण सुरावट. दुपारी मुलं निघून गेली तेव्हा नदीचा काठ पुन्हा शांत झाला. दोघे तिथेच बसले. काही काळ त्यांनी बोललंच नाही. मग Prisha हळूच म्हणाली, “तुला कधी कधी वाटतं का की आपण ज्या ठिकाणी परत परत येतो, ती ठिकाणं आपल्यालाही परत परत बोलवतात?” “हो,” Apps म्हणाला. “म्हणूनच मी मुंबईहून परत इथे आलो. माझा आवाज मला इथे अधिक नीट ऐकू येतो.” “माझा आवाज…” ती थोडी थांबली, “माझा आवाज कधी कधी दुसऱ्यांच्या आवाजात विरघळून जातो.” Apps ने तिच्याकडे पाहिलं. तिच्या डोळ्यांत, नदीसारखी खोल, साचून राहिलेली काहीतरी हालचाल होती. संध्याकाळ जेव्हा गावात परत येऊ लागली, तेव्हा दोघांनी नदीकाठीच्या मोठ्या पिंपळाखाली थोडा वेळ थांबायचं ठरवलं. पिंपळाच्या पानांची सळसळ आणि मध्येच उतरलेला खजिना—गुलाब-सरशी रंगात रंगलेला सायंकाळ. उंचावरून पांढऱ्या बगळ्यांची छोटी तुकडी गावच्या तळ्याकडे झेपावली. दूर मंदिरात आरतीची घंटा लागली. देवळाच्या शिखरावरून उठणाऱ्या धुरात नारळाच्या करीतलेल्या काड्यांचा सुगंध मिसळला. “उद्या नारळी पौर्णिमा आहे,” Apps म्हणाला. “समुद्रावर दाट होडी निघतील, लोक नारळ वाहतील.” Prisha च्या ओठांवर एक लहानसा श्वास आला. “समुद्रावरच्या वचनांना लाटा मान्य करतात की नाही?” “लाटांना वचनांचं भाषांतर येतं,” Apps म्हणाला, “कधी स्वीकार, कधी परत पाठवणं.” “कधी वचनं पाण्यात विरघळून जातात,” ती स्वतःशीच म्हणाली. मग अचानक विषय बदलल्यासारखी, “तू उद्या समुद्रावर येशील?” “तू असशील तर,” तो सहज बोलला; पण त्याच्या मनात तिच्या बदलत्या सुरांविषयी प्रश्न रुंजी घालू लागले. Prisha ने मात्र काही न बोलता नदीकाठच्या गवतावर हात फिरवला. तिच्या बोटांना पाण्याची थंडी चिकटली, आणि ती थंडी Apps च्या मनातल्या एक कोपऱ्यात जाऊन बसली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी समुद्रकिनारा मेळाव्यासारखा होता. नारळाच्या पात्यांवरून पाऊस टिपूर टिपूर खाली पडत होता, लोकांच्या डोक्यावरच्या ओल्या केसांत फुलांचा सुगंध विसावला होता, आणि वाळूत पाय टेकल्यावर एक लहानशी थरथर जणू सगळ्यांच्या पायांपर्यंत पोहोचत होती. होड्यांवर रंगीबेरंगी झेंडे लावले होते. ढोल-ताशांच्या आवाजात पुरुष नारळ घेऊन पाण्याकडे गेले. स्त्रियांच्या ओठांवरच्या आरत्या समुद्राच्या लाटांवर ठेवून दिल्यासारख्या—“जलदेव, वर्षा रीतसर होऊ दे; परतीच्या वाटाही मोकळ्या ठेव.” Apps गर्दीतून Prisha ला शोधत होता. ती थोडी दूर, पाण्याच्या काठावर उभी होती—कपाळावर छोटीशी टिकली, हातात नारळ, आणि डोळ्यांत न ओळखलेली ओल. तो तिच्यापाशी गेला. “नारळ टाकूया?” ती मान हलवून हो म्हणाली. दोघांनी मिळून नारळ पाण्यात ठेवला. लाट आली, आणि नारळ पाण्याच्या कुशीत गेला; मग जणू विचार बदलल्यासारखा परत किनाऱ्याजवळ येऊन बुडबुडे सोडत उभा राहिला. “समुद्राने परत पाठवलं,” Prisha म्हणाली, “किंवा त्याला अजून उत्तर हवंय.” “कधी कधी उत्तर एका वाक्यात नसतं,” Apps म्हणाला. “ते पाण्याच्या नादात लपलेलं असतं.” त्याच वेळी, दूर आकाशात गडद ढगांनी गाठोडं उघडलं आणि मोठे थेंब वाळूवर बडबडत पडू लागले. लोकं एकत्र धावत पळत होड्यांवर चढू लागले; काहींची हशा, काहींची आरोळी. लाटांनी किनाऱ्यावर धाव घेतली. पळापळीत एका लहान मुलीचा हात आईपासून सुटला आणि ती पाण्याकडे ओढली गेली. आरडाओरडा उठला. कोणीतरी “थांबा!” म्हणालं, पण पाय पाण्यात घुसायला धजावले नाहीत. Apps ने काही विचार केला नाही. त्याने पाण्याकडे धाव घेतली. लाट गुडघ्यापर्यंत आली आणि मग कंबरपाशी धडकली. थंड, भारदस्त. मुलगी हात पसरून आधार शोधत होती. Apps ने तिला गाठलं; पण परतीची लाट अजून जोरात होती. तेव्हाच पुढून Prisha आली. तिने दुजोरा न देता Appsच्या हाताला धरून मुलीचा हात घट्ट पकडला. लाट एकदा परत गेली आणि तिघांनी मिळून किनाऱ्यावर झेप घेतली. मुलगी रडत आईच्या मिठीत गेली. लोकांनी “शाब्बास” म्हणत दोघांना उभं केलं. Apps च्या छातीत जोरजोराने श्वास चालला होता. Prishaच्या हातातल्या थरथरीत ताकदीने त्याला एखाद्या स्थिर, उबदार जागी नेऊन ठेवले. काही वेळानंतर सगळं पुन्हा सामान्य झालं. पाऊस तितकाच, समुद्र तितकाच, पण मनात काहीतरी बदलून गेलं होतं—जडसर आणि तरीही हलकं. Prisha शांत बसली. तिचे ओले केस गालांवर चिकटले होते. तिने त्या मुलीकडे पाहिलं आणि मग Apps कडे. “कधी कधी आपल्याला स्वतःला वाचवण्यात वर्ष जायची, आणि एका क्षणात दुसऱ्याला वाचवताना आपण स्वतः सापडतो.” Apps काही बोलला नाही. त्याने फक्त तिच्या वाक्याला मनात ठेवून दिलं—जसं देवळातून परतताना आपण प्रसादाच्या छोट्या तुकड्यात मिरवणारा गोडवा जपून ठेवतो. दिवस संध्याकाळीत उतरला तसा, गर्दी कमी झाली. ढोल-ताशांचे आवाज विरून गेले. आकाशाचा रंग गडद निळ्या आणि जांभळ्या मध्ये हरवत गेला. किनाऱ्यावर सावल्या लांबल्या. Prisha आणि Apps गावाकडे परतू लागले. वाटेत नारळाच्या साली, ओले झेंडे, आणि वाळूवर पावलांचे छाप—काही स्पष्ट, काही अस्पष्ट. “आज सांगशील?” Apps चा आवाज अतिशय हलका होता, पण त्या हलकेपणात विनवणीची छटा होती. “तू ज्या आवाजाबद्दल बोलली होतीस… जो दुसऱ्यांच्या आवाजात विरघळतो.” Prisha काही पावलं शांत राहिली. मग ती बाजूच्या रानफुलांच्या ओंजळीकडे पाहू लागली. “कधी कधी आयुष्य आपल्यासाठी एक ठराव करून ठेवतं, Apps. आपण त्याच्याशी वाद घालत राहतो, पण त्या ठरावाच्या खाली आपली छोटी छोटी ‘हो’ आणि ‘नाही’ दाबलेली राहतात.” “तू लग्न…?” शब्द त्याच्या ओठांवर आले आणि थांबले. न विचारलेले प्रश्न अचानक पावसात भिजून जड झाले. “ठरवून दिलं होतं,” ती हळू म्हणाली. “माझ्या घरच्यांना—माझ्या बाबांना—मी जेव्हा मुंबईला शिकायला गेले, तेव्हा तेच म्हणाले होते, ‘सगळं कर, पण शेवटी आमच्या मनासारखं कर.’ मी परत आले, शिक्षक झाले, गावातली शाळा धरली. आणि मग…” तिने श्वास घेतला. “मग बाबांना आजार झाला. त्यांना वाटत होतं, मी होकार दिला, तर घर स्थिर होईल.” “आणि तू?” Appsचा आवाज नदीच्या शांत पाण्यासारखा. “मी नाही म्हणाले.” Prisha चे डोळे पाण्याने अजून चमकले. “पण माझ्या नाहीमध्ये मी स्वतःलाच हरवतेय. घर, बाबांचे औषधं, शाळा, मुलं, गाव… अचानक माझ्या आवाजाला दार नाही, खिडकी नाही. कधी तो बाहेर येतो, आणि कधी तो पुन्हा आतल्या अंधारात परत जातो.” Apps हळूच तिच्या शेजारी चालला. त्याला नक्की काय बोलायचं ते कळत नव्हतं. कधी कधी प्रेम म्हणजे उपाय नसतो; तो फक्त सोबत असतो—उपाय येईपर्यंत, किंवा उपाय न मिळेपर्यंत. पावलांखाली ओल्या मातीची गच्ची सटकत होती. वरच्या आभाळात एक लांब विजेचा रेघट ओढला गेला आणि परत शांतता. गावाच्या काठाशी आल्यावर, एका छोट्या विहिरीजवळ, दोघे थांबले. विहिरीच्या तोंडावर जुन्या विटांचे वर्तुळ, आणि त्यावर शेवाळ. विहिरीतल्या पाण्यात आकाशाचे तुकडे दिसत होते—निळे, राखाडी, आणि मध्येच एखादा तारका, जणू वेळेच्या आधी उगवलेला. “मी तुला काही देऊ शकत नाही,” Prisha म्हणाली, “किमान आत्ता तरी. मी माझ्या घराशी, माझ्या बाबांशी, आणि माझ्या बालपणापाशी अडकलेली आहे. मी कुणाला वाईट म्हणत नाही—अडकणं कधी कधी प्रेमाचाच दुसरा आकार असतो. पण त्यात मी माझ्या आवाजाला शोधतेय.” Apps तिच्याकडे पाहत म्हणाला, “आपण दोघं नदीकाठी भेटलो तेव्हा तू पाण्यात पाय बुडवलेस. पाणी थंड होतं, पण तुझ्या पावलांनी त्याला तापवलं. कदाचित आवाजही तसाच असतो—तो बाहेर कुठेतरी नसतो; तो आपल्या स्पर्शाने जन्माला येतो. मी उपाय नाही देऊ शकत, पण मी तुझ्या आवाजाबरोबर चालू शकतो.” Prisha च्या ओठांवर एक हलकंसं हसू आलं, जसं विजा चमकल्यावर आकाशावर राहणारी पातळ रेष. “चालशील?” “नदी जिथे वळते, तिथपर्यंत.” त्या उत्तरात, न पुसट आश्वासन, न मोठी शपथ, फक्त एक चालण्याचा संकल्प होता. आणि तोच बहुतेक महत्त्वाचा. त्यानंतरचे दिवस हळूहळू वाहत गेले. पाऊस बराचदा थांबत-येत होता. शाळेत Prisha मुलांना गोष्टी सांगायची—कधी चिमणी आणि आभाळ, कधी मासा आणि नदीचं रहस्य, तर कधी पावसाने कोरड्या झाडाला दिलेल्या नवजीवनाची कथा. मुलं तन्मयतेनं ऐकत. Apps कधी त्यांच्या वर्गाच्या खिडकीतून बाहेर उभा राहायचा, कधी शाळा सुटल्यानंतर बागेत वाट बघायचा. दोघे थोडाथोडा वेळ एकत्र घालवायचे—नदीकाठ, समुद्रकिनारा, आंब्यांच्या बागेत. बोलणं कमी, पण नजरा खूप; शब्द थोडे, पण नादांचा भरपूर साठा. एका संध्याकाळी, Prisha ने Apps ला घरी बोलावलं. तिचं घर जुन्या कौलारू छपराचं—गॅलरीत वेलींनी विणलेलं हिरवं पडदे. आत, देवघरासमोर लहानसा दिवा. भिंतीवर बाबांचा तरुणपणीचा फोटो—कडक मिशा, पण डोळ्यांत आश्वासक सौम्यता. बाबांची खोकल्याची एक लांब लाट आतल्या खोलीतून बाहेर आली; Prisha धावत गेली. Appsने दाराशीच थांबून नमस्कार केला. काही वेळानंतर Prisha बाबांना घेऊन बाहेर आली. “हा Apps,” ती म्हणाली. “गावचा.” बाबांनी Appsकडे पाहून हलकी मान हलवली. “गावचा असलात तर आमचेच,” त्यांनी थकलेल्या आवाजात म्हटलं. “गाव आपल्या माणसांना ओळखून घेतं.” त्या एका वाक्याने घराचा पसारा बदलला. Appsने वाटलं, शब्द कधी कधी अडथळे बनतात, पण योग्य वेळी तेच पुलं असतात. नंतर तो बाहेर आला तेव्हा गॅलरीतल्या वेलींमध्ये रातराणी उघडत होती. सुगंधाने एक हलकी मदहोशी पसरली. Prisha त्याच्या शेजारी येऊन उभी राहिली. “बाबांना तुम्ही आवडलात,” ती म्हणाली. “त्यांच्या डोळ्यांत मी पाहू शकते.” “डोळे कधी खोटं बोलत नाहीत,” Apps हसला. “किंवा बोलले तरी त्यांना लगेच लाज वाटते.” दोघे हसले. रात्रीचा पाऊस पडायला लागला. टप टप कौलांवर, आणि मध्येच—मधल्या अवकाशात—अधुरं वाक्य. Prisha ने एका क्षणासाठी Apps चा हात हळूच धरला. तो स्पर्श क्षणभराचा; जसा पावसातील विजेचा झोत, छोटा पण संपूर्ण आकाश उजळवणारा. मग तिने हात सोडला. “उद्या पुन्हा नदीकडे चल,” ती म्हणाली. “मलाही माझ्या आवाजाशी बोलायचं आहे.” दुसऱ्या दिवशी नदीकाठी पोहोचल्यावर त्यांना लक्षात आलं, रात्रीच्या मोठ्या पावसाने पाणी वाढलं होतं. काठाजवळच्या गवतावर चकचकीत थेंबांचे हिरे चिकटलेले. नदीचा रंग गडद, पण त्यातले प्रतिबिंब अतिशय स्पष्ट. Prisha पाण्याजवळ उतरली आणि म्हणाली, “आपण बोलू शकतो, पण कधी कधी पाण्याला आपण ऐकू देणं अधिक चांगलं.” मग दोघे बराच वेळ काही न बोलता नदीकाठावर बसून राहिले. पाण्याच्या आवाजात दूरवरच्या गोष्टी होत्या—बाळाच्या पहिल्या रडण्यातला गोडवा, शेतकऱ्याच्या नांगराच्या हलक्यातल्या आशा, मंदिरातील मखमली शांतता, आणि कुठेतरी समुद्राची खोल हाक. त्या सगळ्यात Appsला एक हलकी सुरावट ऐकू आली—जणू Prishaच्या न बोललेल्या शब्दांचा तक्ता. त्याने डोळे मिटून घेतले. जेव्हा त्याने पुन्हा डोळे उघडले, Prisha त्याच्याकडे पाहत होती. “मी बाबांशी बोलणार आहे,” ती म्हणाली. “त्यांना माझ्या ‘नाही’च्या आतला ‘हो’ सांगणार आहे—हो माझ्या कामाला, माझ्या मुलांना, माझ्या गावाला… आणि माझ्या मनात जिथे तू आहेस त्या शांत जागेलाही. मला माहित नाही ते मान्य करतील की नाही. पण माझ्या आवाजाला मी बाहेर काढणार.” Apps ने काहीही मोठा शब्द न वापरता फक्त मान हलवली. “मी आहे,” तो म्हणाला. “तुझा आवाज जरा कापला तरी त्याला धरून ठेवायला.” नदीने जणू त्या वाक्याला छोटासा टाळ्या वाजवला—काठावरची एक छोट्या लाट, येऊन शांतपणे पायाशी थांबली आणि परत गेली. त्या संध्याकाळी, आकाशात पुन्हा विजा चमकल्या. पावसाच्या थरांतून चंद्राचा फिक्का तुकडा दिसला. गावातल्या मंदिरातून आरतीचा आवाज आला. Prisha घरी निघाली. Appsने तिला वाटेपर्यंत सोडलं. “उद्या?” त्याने विचारलं. “उद्या,” ती हसली. “उद्या माझा आवाज तुझ्या दाराशी येईल—किंवा नदीकाठी, किंवा समुद्रावर… जिथे आपण ठरवूच नये आणि सगळं आपोआप ठरत जाईल.” ती दूर रस्त्याने निघून गेली. अंधारात तिची पावलं ओलसर आवाज करत होती, जणू पावसाने लिहिलेलं अक्षर. Apps बराच वेळ नदीकाठावर उभा राहिला. त्याला वाटलं, काही कहाण्या आपल्याला लिहायच्या नसतात; त्या निसर्ग लिहितो, आपण फक्त पानं धरून ठेवायची. रात्र गडद झाली. दूरवरून रातकिड्यांचे संगीत सुरू झाले. नदीचा नाद झोपेची अंगाई गायला लागला. आणि त्या अंगाईत, “Apps आणि Prisha” या दोन नांवांच्या मध्ये एक अदृश्य, पण ठाम रेष आखली गेली—सोबतीची, समजुतीची, आणि त्यांच्या आवाजांना स्वर देणाऱ्या निसर्गाची. (पुढे चालू…)